करियर काउन्सिलिंग

Career Counselling

कारण की ....१

सामर्थ्य या शब्दास आणि अर्थ या जीवनास दे

 आजच्या लेखनाचे दोन शब्द ‘सामर्थ्य’ आणि ‘अर्थ’ आपल्या अख्या जीवनाचे सार आहे कारण कि  गीतकार गुरुठाकुर यांच्या लेखणीतून आणि संगीतकार राहुल रानडे यांच्या संगीतबद्ध झालेली सुंदर प्रार्थना ऐकतांना “सामर्थ्य या शब्दास आणि अर्थ या जीवनास दे” याचा परिपूर्ण अर्थ समजून घेण्यासाठी आपण एकदा तरी दीपस्तंभ फाउंडेशन च्या आत्मविश्वास व वाचन प्रेरणा अभियान या  प्रकल्पाला भेट दिली पाहिजे. 

शब्दास सामर्थ्य देण्यास उत्तम वाचन पाहिजे यासाठी दीपस्तंभ फाउंडेशन स्वयंसेवी संस्था 2005 सालापासून महाराष्ट्र शिक्षणाच्या गुणवत्ता वाढीसाठी विविध उपक्रम व प्रकल्प राबविते. अपंग, अनाथ, आदिवासी, ग्रामीण विद्यार्थ्यांना वेगवेगळ्या प्रकारच्या शैक्षणिक सुविधा प्रशिक्षण या  माध्यमातून दिले जातात. विशेषतः वाचन संस्कार रुजावा यासाठी शालेय स्तरावर च्या विद्यार्थ्यांसाठी व शिक्षकांसाठी दीपस्तंभ आत्मविश्वास व वाचन प्रेरणा अभियान हा अभिनव उपक्रम संस्थेमार्फत 2011 पासून राबविला जातो.

विद्यार्थी, पालक, शिक्षकांमध्ये वाचनाची गोडी लागावी, त्यांचा सर्वांगीण विकास व्हावा, संस्कारक्षम समाजाची निर्मिती व्हावी यासाठी हा प्रकल्प राबविला जातो

ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांची पुस्तक खरेदी करण्याची आर्थिक परिस्थिती नसल्यामुळे आपण त्यांना या प्रकल्पमार्फत अत्यंत कमी शुल्कात  पुस्तक उपलब्ध करून देत असतो. या साऱ्या मेहनतीने जीवनास खरा अर्थ प्राप्त होणार यात तिळमात्र शंका नाही 

एका तळ्यात होते बदके पिले सुरेख..... या गाण्यात एका पिलाला राजहंस म्हटले आहे. आपल्या प्रत्येकामधे एक “राजहंस” असतोच फक्त तो सुप्तावस्थेत असतो त्याच्यातील उडण्याच्या इच्छेला/इराद्याला पंख देण्याचे काम दीपस्तंभ करते. 

ना नफा ना तोटा या तत्त्वावर हा प्रकल्प संस्थेमार्फत राबविला जातो. काही संस्था व काही उद्योजकांची यासाठी मदत घेतली जाते. अतिशय कमी शुल्कात अवांतर वाचनाचे पुस्तक यामध्ये उपलब्ध करून दिले जातत. त्यावर आधारित परीक्षा घेतली जाते . व त्या परीक्षेतून जे विद्यार्थी उत्तम गुण घेऊन पुढे येतील  त्यांना देशभरातल्या संस्था व व्यक्तींच्या भेटी घडविण्यासाठी सहलींचे आयोजन केले जाते. 

अतिशय प्रामाणिक उद्देश ठेवून ही चळवळ अतिशय प्रतिकूल परिस्थिती सध्या वाचनाबद्दल असतानाही दीपस्तंभ फाउंडेशने चालू ठेवलेली आहे. त्याच अनुषंगाने यावर्षी म्हणजेच सन 2019 साठी हा प्रकल्प राबविला जाणार असून यात आपण सुद्धा काही आर्थिक किंवा काही पुस्तके भेट देऊन मदत करू शकतो.

फुल ना फुलाची पाकळी असे समजून आपणही या जगन्नाथाच्या रथाला हातभार लावावा  म्हणून आजचा लेख प्रपंच आम्हाला आपली मदत अपेक्षित आहे असे या प्रकल्पाचे प्रमुख श्री. वीरभूषण यांचे आग्रहाचे सांगणे आहे जगात उत्सवप्रिय व उत्साही आणि असंख्य चालीरीतींना हजारो वर्षांपासून नियमबद्ध व वचनबद्ध करीत या उत्सवाचा वारसा पुढील पिढीला देण्याच्या प्रक्रियेला आपण संस्कृती म्हणतो त्यातीलच एक आहे वाचन संस्कृती अशा या वाचन संस्कृतीची नाळ पक्की करण्यासाठी दीपस्तंभ फाउंडेशन च्या आत्मविश्वास व वाचन प्रेरणा अभियान या प्रकल्पाला आपला सलाम चला आपणहि म्हणूया

सामर्थ्य या शब्दास आणि अर्थ या जीवनास दे

प्रा. पंकज व्यवहारे

भगीरथ काऊन्सिलिंग सेंटर जळगाव

७०५७२०२४९८  

कारण की

कारण की  

“कारण की” शिवाय आपले बोलणे किंवा सांगणे अपूर्णच राहते. जगातील प्रत्येक घडणाऱ्या घटना किंवा गोष्टींच्या मागे काहीतरी कारण असतेच. खुद्द व.पु. काळे म्हणतात कारणाशिवाय मैत्री दाखवा, तीच अनंतकाळ टिकते. सबब, काहीही असो कारण महत्वाचे, अगदी कारणे दाखवा नोटीस पासून तर परीक्षेत योग्य कारण निवडा... म्हणजेच अथ पासून इथ पर्यंत “कारणा” ने आपले आयुष्य व्यापले आहे त्याला लागून “की”  हा शब्द इंगजी भाषेतील KEY अर्थात चावी चा बोध करून देतो म्हणूनच आपल्या अवतीभोवती घडणाऱ्या घटना त्यामागील कारण शोधण्यासाठी लागणारी विचारांची चावी यांचा मेलजोळ करून आपल्या भेटीला येत आहे “कारण की” हे सदर       

प्रा. पंकज व्यवहारे 

भगिरथ कौन्सिलिंग सेंटर जळगाव

७०५७२०२४९८

सजदा तेरा सजदा ....... दिन रैन करू ...."मनोबल"

Sajda….tera sajda (I’ll worship you) Din rain karoon (Day and night) 
Na hi chain karoon (I’ll never rest)

सजदा तेरा सजदा, दिन रैन करू, ना ही चैन करू सजदा तेरा सजदा

आज म्हणजे ०२ दिसम्बर २०१८ तब्बल ८ वर्षांपूवी आलेल्या माय नेंम इज खान मधील सजदा तेरा सजदा, या गाण्याचा खरा खुरा अर्थ समजण्यास सुरुवात झाली ती म्हणजे यजुर्वेंद्र यांच्या ध्येयाने वेड्या झालेल्या आणि सतत कार्यमग्न असणारया “मनोबल” या प्रकल्पामुळे. मनोबल च्या स्थापनेआधी १२ वी उत्तीर्ण व १८ वर्षावरील अनाथ विद्यार्थांसाठी “संजिवन” च्या माध्यमातून मुला- मुलींसाठी नि:शुल्क निवासी स्पर्धा परीक्षा व कौशल्य केंद्र उभारले, तसेच कर्मवीर भाऊराव पाटील शिष्यवृत्ती योजनेत गरीब, दुष्काळग्रस्त, विद्यार्थांसाठी “गुरुकुल” च्या माध्यमातून मुला-मुलींसाठी नि:शुल्क निवासी स्पर्धा परीक्षा केंद्र उभारले. संजिवन व गुरुकुल या प्रकल्पात तब्बल १०० विद्यार्थी व विद्यार्थिनी लाभ घेत आहेत.  

      

मी माझे माथे झुकवणार तुझी पूजा करणार, रात्र आणि दिवस नतमस्तक होणार, कधीही ना थकता, अविश्रांत मी तुझ्या आराधनेत डुंबून राहणार, याच तत्वावर यजुर्वेंद्र व टीम मनोबल, गुरुकुल व संजिवन सतत कार्यरत आहे. येत्या २७ मार्च २०१९ ला दीपस्तंभला तब्बल १४ पूर्ण होणार आहेत या संपूर्ण प्रवासात आजपावेतो १००० पेक्षा जास्त मुलांचे सुवर्ण भवितव्य बनवण्यात, आकार देण्यात आणि आयुष्य घडवण्यात दीपस्तंभ कायम दिमाखात उभा होता आणी आज हि उभा आहे. याच कार्यात सतत खोलवर चिंतन करीत असतांना आणि महाराष्ट्रभर होत असणाऱ्या व्याख्यानमाला मधून यजुर्वेंद्र सरांना एक मोठा प्रश्न समोर आला त्याने तो अस्वस्थ झाला, झोप उडाली, भूक लागेना, कश्यातच मन लागेना......

काय घडलेलं होत हे फक्त यजुर्वेंद्र ला माहित होत... ज्ञात होत.. पण व्यक्त होता येत नव्हत... कुठली तरी घुसमट होत होती... “सर आम्ही नाही का हो आमचे प्रशासकीय सेवेतील करियर करू शकत? या एका दिव्यांग मुलाने विचारलेल्या प्रश्नाने”  आणि मग एका आगळ्या वेगळया जगा निराळ्या भारतातील एकमेव अश्या भव्य भावनेने उत्कट, प्रखर विचाराने भरलेला “त्या” विद्यार्थांना उभारी देणारा, मनाला बल प्राप्त करून देणारा तुमचा आमचा “मनोबल” तयार झाला.  “त्या” अश्या विद्यार्थांनी सुद्धा करियर करावे आणि यातच उत्तर सापडले ते एका व्याख्यानमालेत विचारलेल्या प्रश्नाचे..... सारी अस्वथता संपली..... आता यजुर्वेंद्र आपल्या २०० दिव्यांग मुलांसोबत पोटभर जेवतो, प्रत्येक सण उत्साहात साजरे करतो, होळी पासून दिवाळी पर्यंत सार काही एकाच छताखाली अर्थात “मनोबल” मध्ये; मात्र आजही “दिन रैन करू, ना ही चैन करू सजदा तेरा सजदा” याचा ध्यास लागलेला आहेच.

प्रकाश-पुजन नावाचा एक आगळा वेगळा सण फक्त मनोबल मध्ये साजरा होतो, प्रत्येक अंध मुला-मुलींचे पूजन अर्थात प्रकाश-पूजन! काय क्रांतिकारी व अफलातून विचार आहे, यावर तो म्हणतो त्यांचे बाह्य जगातील डोळे नसतील पण आतील चक्षु जागृत आहेत ते खरे भगवान बुद्धा च्या म्हणण्या नुसार “अत्त दीप भव” ची अनुभूती घेत असतात. ते स्वत: दिपक आहेत त्यामुळे दीपावलीच्या शुभ पर्वावर यांची पूजा करणे मला गरजेचे वाटते. 

एका तळ्यात होते बदके पिले सुरेख..... या गाण्यात एका पिलाला राजहंस म्हटले आहे. मनोबल मध्ये येणारा प्रत्येक मुलगा/ मुलगी आपणहून एक “राजहंस” आहेत. यांच्यातील उडण्याच्या इच्छेला/इराद्याला बल देण्याचे काम दीपस्तंभ चे “मनोबल” करते. जगातील जितके हि उत्तुंग कार्य आहेत त्याला जरा जास्तच वेळे लागलेला आहे कारण ते एका दोघांचे स्वप्न नसून अखील विश्वाचे कल्याणकारी, समृद्धी आणणारे आहे. अर्थात या वैश्विक प्रकल्पाला हातभार सुद्धा लाखोंचे लागले आहेत, आज “मनोबल” स्थापन होऊन ४ वर्षे झाली आहेत साधारण ४२ दिव्यांग त्यांच्या यशस्वी आयुष्यात दिमाखाने, अभिमानाने जगत आहेत.... अजून बरच काम बाकी आहे.

  

“आस्ते कदम, आस्ते कदम” हा यजुर्वेंद्र चा अत्यंत आवडता कार्य मंत्र तसेच “लगे रहो और एक ही लक्ष पर डटे रहो” हे सुद्धा तो नेहमी सांगत असतो. श्रद्धेय स्वामी विवेकानंद, श्रद्धेय कर्मवीर भाऊराव पाटील व श्रद्धेय बाबा आमटे यांच्या विचारसरणीवर यजुर्वेंद्र उभा आहे आणि आपण माणूस म्हणून जगलो पाहिजे असे तो त्याच्या प्रत्येक व्याख्यानात आवर्जून सांगतो.“मला नाही माहित माझ्या विद्यार्थ्याला त्याची पोस्ट मिळेल का पण तो एक “सुसंकृत माणूस” बनेल याकडे माझे कायम लक्ष असते आणि असेल”  

        

तब्बल १४ इमारती मध्ये हा सगळा पसारा आहे, फार कठीण आहे याला एका कवेत घ्यायला पण त्याच्या एका हाकेला सगळा स्टाफ, २०० मुले सुवास्य वदनाने तयार असतात. या साऱ्याला कारण फक्त एकच “प्रामाणिकतेचे अनुष्ठान” असे यजुर्वेंद्र न विसरता सांगतात. साधारण ६०,००० रुपये एका वर्षाला एका विद्यार्थ्याला निवास-भोजन-प्रशिक्षण यासाठी लागतात. त्याशिवाय इतर प्रशासकीय खर्च असा महाकाय तब्बल २ कोटी रुपये वार्षिक खर्च येतो. 

लवकरच स्वत:च्या भव्य अश्या मनोबलच्या प्रकल्पासाठी ६ कोटी रुपये लागणार आहेत यात वडील या नात्याने आणि उदार अंत:कर्णाने मोठी अशी जागा कुसुंबा येथे मा. आदरणीय श्रद्धेय, श्री. रतनलाल बाफनाजी यांनी दिली असून या प्रकल्पाच्या उभारणीसाठी रात्रंदिवस एकच ध्यास घेऊन काम प्रगती पथावर आहे ज्यात भारतातून कोणताही दिव्यांग "मनोबल" येऊन आपल्या स्वप्नांची पूर्तता करू शकतो 

आज मनोबल पुणे येथे ५८ विद्यार्थी खास UPSC साठी तयारी करत आहेत चला आपण हि एक दिवस, एक क्षण अनुभवू या.. आपण दिलेल्या देणगीवर, आशीर्वादावर आणि मदतीवर कदाचित आपणही यजुर्वेंद्र च्या सजदा तेरा सजदा...दिन रैन करू, ना ही चैन करू....  चा प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष भाग होऊ शकतो.....

 © भगीरथ काउन्सीलिंग सेंटर, जळगाव

पंकज व्यवहारे ७०५७२०२४९८     

ऑटीझम काळजी आणि थोडक्यात उपचार पद्धती (संपादित संकलन)

मिरर न्यूरॉन्स- मुलांचा विकास- ऑटीझम भाग २

ऑटीझम काळजी आणि थोडक्यात उपचार पद्धती (संपादित संकलन) 

 ऑटीझम उपचार: (2  एप्रिल – जागतिक  ऑटिझम दिवस)

मेंदूच्या कार्यक्षमतेत मोठय़ा प्रमाणावर विकलांगता आणणा-या ऑटिझममुळे मुले अतिचंचल आणि आक्रमक होतात, ऑटिझमग्रस्त मूल असणे एखाद्या कुटुंबाच्या मानसिक, सामाजिक आणि आर्थिक बाबींवर परिणाम करते. असा आजार असणाऱ्या मुलांची क्षमता वाढावी यासाठी प्रयत्न करावे लागतात. शिक्षक, पालक, डॉक्टर, सायकोथेरपिस्ट, मानसोपचार तज्ज्ञ इत्यादींनी एकत्र काम केले तर असा आजार असणाऱ्या मुलांमध्ये काही अंशी सुधारणा होऊ शकते. तथापि, हा आजार पूर्णपणे बरा होईल याची खात्री देता येत नाही. मात्र, उपचारानंतर त्यांच्या वागण्यात पहिल्यापेक्षा सुधारणा नक्कीच होते

ऑटिस्टिक मुलांना सांभाळताना या 6 गोष्टी लक्षात ठेवा

(1)मुलाला प्रेम व आधार द्या

(2)प्रश्न विचारत रहा

(3)इतरांबरोबर अधिक मिसळू द्या

(4)प्रोसेस्ड फूड टाळा 

(5)इलेक्ट्रॉनिक वस्तू दुर ठेवा 

(6)संभाषण वाढवा  

·        बिहविअर प्रोग्राम्स अर्थात वर्तन प्रणाली

या उपचार पद्धतीत मुलांनी दैनंदिन कसे वागावे, त्यांच्या शारीरिक हालचालीपासून त्यांच्या, बोलण्यापर्यंत सार काही त्यांना शिकवावे लागते. उदा. नजर भिडविणे, इतर लोकांमध्ये मिसळणे, सूचना पाळणे, नियम अंगवळणी होणे, हाताने जेवण करणे, काट्या चमच्याने खाणे, विविध टेबल संस्कार (Table Manners),कपडे घालणे, अभ्यास करवून घेणे, त्रागा, चिडचिड की करण्यास शिकविणे इत्यादी.                   

·        औषधोपचार: रीतसर मानसोपचार तज्ञाकडून औषधोपचार घेणे. ऑटीझमसाठी औषध देता येत नाही. त्यातील विशिष्ट लक्षणांसाठी काही प्रमाणात औषध दिले जाते. 

·        प्रशिक्षण व त्यांच्या कलेने शिकविणे: वैयक्तिक कौशल्ये, सूक्ष्मकारक कौशल्ये, संगीत उपचार पद्धती, सामाजिक, सांस्कृतिक, व नात्यातील कौशल्य.       

·        इतर थेरपीज (उदा. स्पीच थेरपी): विशेष शिक्षण, स्पीच थेरपी, फिजिओथेरपी, ऑक्युपेशनल थेरपी, म्युझिक थेरपी, डान्स थेरपी तसेच ड्रामा थेरपीनुसार मुलांना शिकवले जाते. 

 रेफरन्स: (अजून अभ्यासासाठी खालील लिंक पाहावे या लींक वरून वरील लेख तयार केला आहे) 

http://prahaar.in/

http://www.dainikaikya.com/20141212/5053205203347342112.htm

https://www.loksatta.com/healthit-news/autism-1071689/

https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-article-of-autism-2730508.html

https://www.thehealthsite.com/marathi/diseases-conditions/6-tips-for-parents-to-deal-with-autistic-children-in-marathi/

---: भगीरथ कौन्सलिंग सेंटर,

जळगाव

वृषाली व्यवहारे 

९४२०३८४८३४  

मिरर न्यूरॉन्स- मुलांचा विकास- ऑटीझम

अरे अमोल माझ्याकडे असलेल्या संग्रही एका जुन्या मटा च्या लेखात (१५ मे २०१५) डॉ. सुनील गोडबोले  यांचा एक लेख आला आहे, त्यात त्यांनी म्हटले आहे कि, " मुलांच्या विकासात या ‘मिरर न्यूरॉन्स’चा महत्त्वाचा वाटा आहे. इतरांची नक्कल करणे, समोरच्या सोबत संवाद साधणे, भाषेचा विकास, भावना व्यक्त करणे, इतकेच काय तर समोरच्यांचा मनात काय चालले आहे, हेही याच मेंदूतील आरशांमुळे शक्य होते. संशोधकांना यातून भाषाविकासातील अडथळे, स्वमग्नता यावर उत्तरे मिळतील."

तसेच “आपण आपल्या पाल्याच्या प्रगतीमध्ये कशी मदत करतो यामध्ये सुद्धा मिरर न्यूरॉन्स. मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी हे मेंदूतील आरसे स्वच्छ आणि चकाचक पुसून ठेवण्याची जबाबदारी आपल्या मोठ्यांची आहे. पण त्यासाठी आपल्याही मेंदूतील आरसे स्वच्छ हवेत. ते पूर्वग्रहदूषित, द्वेष, मत्सर, अहंकाराने डागाळले तर संवाद संपलाच. यातून मग मुलांसोबत, कुटुंबीयांसोबत वाद, भावनिक धूसफूस सुरू होते.” 

अरे कमाल आहे सर, म्हणजे आपल्या सारख दुसऱ्याला हि वाटते त्यांच्या भावना, विचार कल्पना आणि प्रेरणा आपल्यासारखेच आहेत असे आपण गृहीत धरतो, किंवा आपण जो दुसरयाबद्दल अंदाज लावत असतो आणि निष्कर्ष काढतो तोच मुळी मिरर न्यूरॉन्स मुळे क्या बात है सर .....

पण जर असे होते नसेल तर त्याला काही आजार वगैरे असतो का? का तो जरा वेगळा असू शकतो का? सर तुमच्या भाषेत सांगायचे तर Introvert स्वत:मध्ये रमणारा बरोबर ना?  

नाही रे अमोल असे नसते, इतके सोपे नसते माणसाला ओळखणे पण या साधारणपणे दिसणाऱ्या शारीरिक हालचाली आहेत ज्याबाबतीत पालकांनी, शिक्षकांनी, मित्रांनी थोडा आग्रह धरला आणि थोडी काळजी घेतल्यास संभाव्य धोके टळू शकतात किंवा त्यांची तीव्रता कमी करता येते.

संभाव्य धोके? आणि कशाची तीव्रता? म्हणजे काय सर, यात कुठला आला आहे धोका

चल तुला आज एका मानसिक आजाराबद्दल काय संभाव्य धोके, त्याचा इतिहास, जमेची बाजू व त्यांची मुख्य लक्षणे त्यावर घ्यावयाची काळजी आणि उपचार पद्धती, आपण बोलतोय ऑटीझम बद्दल.

ऑटोस या ग्रीक शब्दापासून ऑटीझम शब्द तयार झाला, ऑटोस म्हणजे स्वत: असा त्याचा अर्थ होतो थोडक्यात म्हणजे स्वत:मध्ये गुंतणे, आत्ममग्न किंवा स्वमग्न राहणे, यांचा बाह्यजगाशी काहीही संबध नसतो, कमी किंवा नगण्य सामाजिक क्षमता असतात, यांची भाषेची वाढ खुंटते, संवाद साधता येत नाही, समाजात मिसळत नाही.

साधारणपणे १९०८ साली Eugen Bleuler या Swiss psychiatrist ने ऑटीझम हा शब्द जगाला बहाल केला. ऑटीझम असलेल्या मुलांचे ४ प्रकारात वर्गीकरण करता येते (यातच मुख्यत्वे मिरर न्यूरॉन्स चा सुगावा लागतो)

1) Sterio type

2) compulsive

3) ritualistic

4) restricted

यात Sterio type म्हणजे निरुपयोगी हालचाल, compulsive म्हणजे सक्तीचे वागणे व त्या प्रकारे हालचाल करणे, ritualistic म्हणजे विधीवादी,तेच तेच नियमित करणारा आणि शेवटचा restricted म्हणजे सीमित आणि प्रतिबद्ध हालचाली करणारा.

त्यांची मुख्य लक्षणे:

हे एक टक पहात बसतात, आपले हाताची बोटे परत परत वळवतात, डोके आपटतात, मित्रांमध्ये मिक्स होत नाही, एकाच प्रकारचे कपडे आवडतात, एकाच प्रकारचे खाणे आवडते, eye contact नसणे, विचारलेला प्रश्न परत परत बोलून मग त्याचे उत्तर देणे इ. त्यांचे बाह्य स्वरूप दिसते यात मिरर न्यूरॉन्स चा अभाव दिसतो.

यांच्या बौद्धिक क्षमता विकसित नसतात, सामजिक देवाण-घेवाण कमी असल्यामुळे मित्र नसतात, ते आपल्याच विश्वात रममाण होतात. एकाग्रतेचा अभाव असतो.

जमेची बाजू:

पण हे जरी असले तरी ते कुठल्यातरी एका क्षेत्रात अव्वल असतात उदा. अव्वल धावपटू, उत्तम चित्रकार, उत्तम कारागीर, मोठाली गणिती सोडवू शकतात.

आज एव्हढेच ठीक आहे 

पुढे आपण यांची काळजी आणि उपचार पद्धती यावर बोलूया बर का अमोल ... 

ओके सर, पुढच्या आठवड्यात जरा जास्त वेळ काढून येतो...